Meksyk, Jukatan, wycieczki, polski przewodnik, zwiedzanie Meksyku z polskim przewodnikiem, Valladolid
Valladolid to, obok Campeche i Merida, jedno z trzech miast założonych na półwyspie Jukatan przez jego konkwistadorów z rodu de Montejo. Miasto odznacza się piękną kolonialną architekturą i klimatycznym zocalo, na którym Majowie często odprawiają tańce.
Majańskie tańce na zocalo w Valladolid, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Kolonialne Valladolid powstało na gruzach majańskiego miasta Zaci. Tutaj również rozpoczęła się wielka insurekcja Majów (1847-1935), od egzekucji przez Jukateków jednego z domniemanych przywódców przyszłego majańskiego powstania. Na wieść o tej zbrodni powstanie rzeczywiście wybuchło…
Fontanna na zocalo w Valladolid, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2020)
Valladolid odwiedzamy zwykle w drodze do Ria Lagartos, Chichen Itza, Mayapan, Yaxuna, Gruta de Balankanche czy Ek Balam, ale można również zatrzymać się tu na kilka dni i wskoczyć do lokalnej dość monumentalnej cenoty Zaci
Meksyk, Jukatan, wycieczki, polski przewodnik, zwiedzanie Meksyku z polskim przewodnikiem, Campeche, stan Campeche
Campeche to stolica stanu o tej samej nazwie i jedyne miasto w Ameryce Środkowej z zachowanymi fortyfikacjami miejskimi. Ze względu na bogatą historię związaną z epoką piratów i konkwistadorów, przyciąga turystów żądnych, by choć przez chwilę poczuć powiew minionych epok. Czasu krwawych podbojów i pirackich rajdów, które spadały na to bogate, kolonialne miasto. Campeche nie bez powodu ma w herbie okręty i fortyfikacje… Położone na zachodnim wybrzeżu półwyspu Jukatan, nad Zatoką Meksykańską, jest zarazem stolicą stanu o tej samej nazwie.
Rybacka łódź przecinająca Słońce zachodzące nad Zatoką Meksykańską w San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Campeche a podbój Jukatanu
Pierwszy okręt konkwistadorów przybił do wybrzeży Campeche 22 marca 1517 r. Ponieważ była to w ówczesnym hiszpańskim kalendarzu niedziela, dzień pod wezwaniem św. Łazarza, majańskie miasto Can Pech ochrzczono Lazarus. Majowie pokazali Hiszpanom płonący copal i nakazali odpłynąć, zanim się dopali. W 1531 r. do Can Pech powrócił z większą armią Francisco de Montejo (ojciec). Zdobył miasto, jednak gdy przybyły posiłki Majów, uciekł. Can Pech padło dopiero w trakcie kolejnej inwazji 4 października 1540.
Tak od imienia zdobywcy powstało San Franscico de Campeche. W nocy z 8 na 9 listopada 1546 r. w San Francisco de Campeche wybuchło majańskie powstanie i de Montejo ojciec, syn (El Mozo) i siostrzeniec (El Sobrino) oraz cała reszta konkwistadorów musiała ponownie salwować się ucieczką. Hiszpański kronikarz Bernal Diaz del Castillo wspomina, że w 1517 r. Can Pech zamieszkiwało ok. 36 tys. Indian. pod hiszpańskim butem ich liczebność szybko spadła poniżej sześciu tysięcy.
Słynna calle 59, uliczka rozciągająca się między Puerta del Mar i Puerta de Tierra. Kolonialna architektura starego miasta w San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Majańskie Ah Kin Pech
Majańskie Can Pech czy Ah Kin Pech oznacza kleszcze pasożytujące na wężach, nie zaś kleszcze i węże, jak chce Wikipedia. Było to dosyć późne miasto, założone po rozpadzie Ligi Mayapan w wyniku wojny rodów Cocom i Xiu, która rozdarła resztki dogasającej cywilizacji na północy Jukatanu w 1441 r. Niecałe sto lat przed konkwistą. Późnopostklasyczne miasto Majów nie musiało znajdować się dokładnie tu, gdzie San Francisco de Campeche. Być może było to stanowisko archeologiczne Acanmul, położone 25 km na północny-wschód.
Piraci z Karaibów
Puerta de Tierra – Brama Morza, jedna z bram w murach miejskich. Zbudowane przeciwko piratom z Karaibów fortyfikacje starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Pierwsze transporty rabowanych dóbr wyruszyły z Nowego Świata do Europy tuż po odkryciu przez Kolumba Ameryk. Hiszpania zachowała monopol na handel z koloniami i szybko stała się najbogatszym państwem w Europie. Przyciągało to na Karaiby piratów i korsarzy z listami kaperskimi państw, które nie były w stanie sobie pozwolić na otwartą wojnę z Hiszpanią. Te konwoje to Srebrne Floty. Po drodze czekały na nie sztormy, piraci i korsarze…
Kolonialna architektura starego miasta w San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
W 1661 r. sir Henry Morgan, ten od rumu Jamaica, na czele niewielkiej floty wpłynął do portu w Campeche i złupił dwie wyładowane po reling towarami fregaty handlowe. W Campeche nie było wtedy żadnych okrętów wojennych, ale Morgan nie odważył się jeszcze atakować miasta. Był to początek problemów Campeche z bukanierami. W 1663 r. flota Bractwa Wybrzeża dowodzona przez Edwarda Mansvelta i sir Christophera Myngsa kompletnie złupiła Campeche.
Mariachi na starym mieście w San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Bractwo zgromadziło 1400 korsarzy i 14 okrętów, ale inni żądni bogactw dołączali do nich po drodze. W efekcie na Campeche spadło ponad 20 okrętów i kapitanowie, jak Henry Morgan czy Abraham Blauvelt. Piraci spędzili w Campeche dwa tygodnie, uwożąc z sobą 14 zdobycznych okrętów i niewyobrażalne bogactwa o wartości miliona reali. Klęska Hiszpanii była tak ogromna, że król Anglii, obawiając się konfrontacji zbrojnej w Europie, zakazał korsarzom kolejnych podobnych rajdów. W 1685 r. Laurens de Graaf ponownie złupił Campeche…
Unikalna kolonialna architektura
Kolonialna architektura starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
W wyniku napadów Bractwa Wybrzeża. Campeche postanowiono otoczyć murem. Fortyfikacje ukończone w 1792 r. wieńczyły jednak kres pirackich rajdów. Wzięły za to udział w wojnie pomiędzy Republiką Jukatanu a niepodległym od 1821 r. Meksykiem. W 1842 r. mury San Francisco de Campeche kilkakrotnie opierały się z powodzeniem meksykańskiej armii, która założyła bazę na zdobytej wyspie Ciudad del Carmen, a następnie desantem morskim zajęła Champoton. 30 IV i 16 V 1843 pod Campeche miała miejsce słynna bitwa morska, którą uwieczniono później na bębenkach rewolwerów Colt Navy 1851 i Colt Navy 1861.
Pierwsza morska Bitwa pod Campeche była nierozstrzygnięta. W trakcie drugiej komodor Edwin Ward Moore (1810-1865), dowodzący żaglowym slupem Austin, brygiem Wharton oraz kilkoma szkunerami i kanonierkami zadał Meksykanom poważniejsze straty i zerwał meksykańską blokadę portu San Francisco de Campeche. Połączona flota Republiki Teksasu, Republiki Jukatanu i Republiki Rio Grande wypłynęła naprzeciw znacznie bardziej zaawansowanym meksykańskim okrętom, napędzanym silnikami parowymi, w tym dwóm fregatom: Guadalupe i Montezuma, uzbrojonym w 68 funtowe działa Paixhans. Były to pierwsze działa morskie zdolne do wystrzeliwania eksplodujących pocisków.
Otoczone murami miasto charakteryzuje prostokątna siatka jednokierunkowych ulic, przebiegających między kolonialnymi budynkami o kolorowych elewacjach. Najwyższe z nich mają po dwa piętra, jednak większość to typowa hiszpańska jednopiętrowa zabudowa z wysokim sufitem, który pomagał utrzymywać nieco niższą temperaturę wewnątrz. Główną arterią starego miasta jest calle 59, która prowadzi między dwiema bramami w dawnych murach miejskich. Są to Brama Morza – Puerta del Mar i położona na drugim końcu Brama Ziemi – Puerta del Firme.
Puerta del Mar – Brama Morza, jedna z bram w murach miejskich, zbudowane przeciwko piratom z Karaibów fortyfikacje starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Sercem ufortyfikowanej części miasta jest oczywiście zocalo, które nosi tu nazwę Plaza de la Independencia. Przy placu tym znajduje się katedra Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción, główna świątynia miasta. Na środku zocalo znajduje się gazebo, budowla typowa dla kolonialnej architektury Ameryki Środkowej.
Kopuła dawnej jezuickiej świątyni pod wezwaniem San Jose i jej latarnia morska, kolonialna architektura starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Jednym z najciekawszych budynków Campeche jest zbudowana w stylu ChurrigueresqueIglesia de San Juan de Dios – dawna jezuicka świątynia z przylegającym do niej kolegium. Budowla ta, prócz dzwonnicy, zawiera również latarnię morską.
Określany ultrabarokiem styl architektoniczny Churrigueresque. Dawna jezuicka świątynia pod wezwaniem San Jose, kolonialna architektura starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Do najciekawszych barokowych świątyń Campeche należy położony przy calle 59 kościół św. Rocha (Iglesia de San Roque). Należy on do zakonu Tercjarzy przez co zwany też bywa San Francisquito de la Tercera Orden. Skromna bryła skrywa wspaniale rzeźbiobe ołtarze z utrabarokowymi kolumnami salomonowymi w stylu Churrigueresque.
Kościół pod wezwaniem San Roque. Kolonialna architektura starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Kolejną świątynią w Campeche, którą warto odwiedzić jest znajdujący się w pobliżu Bastionu św. Piotra, kościół zakonu Juaninos. Zajmował się on niegdyś opieką nad chorymi i bezdomnymi. Fasada w górnej części ma nietypowy kształt trapezu, z małą dzwonnicą po lewej. Największe wrażenie kościół ten robi w nocy.
Fasada kościoła szpitalników pod wezwaniem San Juan de Dios. Kolonialna architektura starego miasta San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Wspaniałe Muzeum Architektury Majów (Museo de la Arquitectura Maya) mieści się w bastionie Matki Bożej Samotnej (Baluarte de la Soledad) – największym z ośmiu bastionów, które niczym kolce wyrastają z osiemnastowiecznych murów miejskich San Francisco de Campeche. Kolejne dwa muzea, poświęcone Majom Muzeum Archeologii Campeche (Museo Arqueológico deCampeche) i Muzeum Archeologii Podwodnej (Museo de Arqueología Subacuática) mieszczą się w dalej położonych fortach: Fuerte de San Miguel i Fuerte de San José. Ufortyfikowaną starówkę Campeche otaczają barrios – dawne dzielnice, w których osadzano siłą spacyfikowanych Majów. W jednej z nich, Barrio de San Roman znajduje się kościół będący miejscem kultu Czarnego Chrystusa.
Słynna figura Czarnego Chrystusa w kościele pod wezwaniem San Roman, na Barrio San Roman, jednej z dawnych majańskich dzielnic San Francisco de Campeche, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Na zwiedzanie San Francisco de Campeche, najpiękniejszego kolonialnego miasta Jukatanu i jednego z ładniejszych miast Meksyku, zapraszamy w ramach wycieczek objazdowych => Tajemnice Jukatanu oraz wypraw planowanych na indywidualne zlecenia. Pod względem kolonialnej architektury hiszpańskiego baroku Cempeche jest z pewnością jeszcze ciekawsze niż wybudowane przez tę samą trójcę konkwistadorów z rodu de Montejo Valladolid i Merida 🖖🤠🏝️
Meksyk, Jukatan, wycieczki, polski przewodnik, zwiedzanie Meksyku z polskim przewodnikiem, Sian Ka’an
Poranne zorze nad Morzem Karaibskim poprzedzają wschód Słońca nad rezerwatem biosfery Sian Ka’an (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Sian K’aan to rezerwat biosfery powołany pod auspicjami UNESCO. Jest to obszar ochrony przyrody o wyjątkowej wartości przyrodniczej. W momencie powołania był on największym z rezerwatów biosfery na Ziemi. Obecnie, na terenie Meksyku wyprzedza go pod tym względem rezerwat biosfery Calakmul, położony w południowo wschodnim Campeche. Sian Ka’an to przede wszystkim zespół estuariów. Dorastają w nich młode osobniki gatunków, które nie poradziłyby sobie w tym stadium na Mezoamerykańskiej Rafie Barierowej. Jest to druga pod względem rozmiarów rafa barierowa Ziemi po Wielkiej Rafie Barierowej Australii.
Najważniejszym elementem biosfery rezerwatu Sian K’aan są lasy namorzynowe (manglar), matecznik licznych gatunków zamieszkujących Mezoamerykańską Rafę Barierową (fot: P.A. Trześniowski 2018)
Sian Ka’an tworzy z Mezorafą spójny ekosystem. Estuaria to rozległe laguny i mokradła, które gnieżdżą się w tutejszych lasach mangrowych (manglar). Słonawa woda, która w nich występuje jest mieszaniną wody morskiej z Morza Karaibskiego i wody słodkiej, pochodzącej z cenot, rozległego systemu zalanych jaskiń. Estuaria mają bardzo szczególne znaczenie w czasach, gdy manglar na całych Karaibach pada pod ciosami siekier, by zrobić miejsce nadmorskim apartamentowcom.
Ostatnie dzikie i bezludne plaże na Riviera Maya pozostały już tylko w rezerwacie biosfery Sian Ka’an (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Sian Ka’an matecznikiem przyrody
Sian Ka’an to ostoja przyrody. Szczytowym drapieżnikiem lagun są oczywiście krokodyle. Można się nimi cieszyć z mostu nad Boca Paila, trzeba na nie uważać na plażach Punta Allen. Sian Ka’an słynie jednak przede wszystkim z ptaków. Spotkacie tutaj dziesiątki pelikanów brunatnych, kilka gatunków większych drapieżników, jak rybołowy, czarnostrzębie i sokoły przydrożne, dziesiątki mniejszych gatunków ptaków, w tym wspaniałe kolibry. Jeśli dopisze szczęście, możecie ujrzeć flamingi. Pojedyncze, niestety, nie ma tu większych stad jak w Ria Lagartos.
Tz’unun – koliber, w tym wypadku szmaragdzik cynamonowy (Amazilia rutila) na terenie rezerwatu biosfery Sian Ka’an, Riviera Maya, Jukatan, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Choć dziś nieliczne, w przeszłości tysiące tych zwierząt musiało zamieszkiwać laguny, czego dowodem są reliefy na piramidzie Castillo, na stanowisku archeologicznym w Muyil. Jest to najwyższa piramida Majów na wschodnim wybrzeżu półwyspu Jukatan. W Sian Ka’an żyją też ssaki, jak coati – ostronosy i dydelfy, ale największym rarytasem są jaguary! Spotkanie jaguara, nawet z daleka, to oczywiście niezwykle rzadki zaszczyt 🖖🤠🏝️
Autentyczne spotkanie z jaguarem w rezerwacie biosfery Sian Ka’an (fot: P.A. Trześniowski 2020)
Ruiny Majów w rezerwacie
Sian Ka’an był niegdyś terenem gęsto zamieszkiwanym przez Majów. Pozostałościami po ich wspaniałej cywilizacji są liczne świątynie, zbudowane w Stylu Wschodniego Wybrzeża (Costa Orriental). Na terenie Sian Ka’an musiały istnieć co najmniej dwa większe ośrodki cywilizacji Majów. Jeden z nich to Muyil (Chunyaxche), odkryty w 1926 roku przez ekspedycję morską Masona i Spindena, drugi to San Miguel odkryty w roku 1959 przez Michela Peissela. Peisell ponownie odkrył Chunyaxche, do którego dotarł lądem.
Jedna z porzuconych świątyń Majów w Stylu Wschodniego Wybrzeża w rezerwacie biosfery Sian Ka’an. Kto wypatrzy xtolok – iguanę w otworze wywietrznika? (fot P.A. Trześniowski 2021)
Peissel w przeciwieństwie do Masona i Spindena przemierzył prawie całe wschodnie wybrzeże Jukatanu pieszo, odkrywając siedemnaście stanowisk archeologicznych, z czego większość właśnie na terenie rezerwatu biosfery Sian Ka’an. Miał 21 lat, trochę ubrań i jedną parę sandałów. Większość ruin Majów na terenie Sian Ka’an została porzucona na pastwę losu i z roku na rok niszczeją. W 2023 roku, po wielu latach starań, udało się pozyskać fundusze na restaurację niektórych spośród tych świątyń, więc jest nadzieja na ocalenie przynajmniej co po niektórych 🖖🤠
W rezerwacie Sian Ka’an organizować można zarówno jednodniowe wycieczki, jak i wielodniowe pobyty w cichym i spokojnym Punta Allen.
Kontakt w sprawie wypraw do rezerwatu Sian Ka’an z przyrodnikiem i archeologiem: WhatsApp +52 984 876 1504 e-mail: archeoprzewodnik@gmail.com
Dzika przyroda Meksyku, ruiny Majów z polskim archeologiem i egzotyczna meksykańska kuchnia – Becan, Xpuhil, Calakmul… tygodniowa wyprawa dookoła półwyspu Jukatan. Meksyk, wycieczka, polski przewodnik, wycieczki objazdowe, zwiedzanie Meksyku z polskim przewodnikiem
W Meksyku to naprawdę trudne, ale wciąż znamy plaże, na kórych nie spotkacie nikogo innego 😉 (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Wyruszmy razem na wyprawę przez trzy stany meksykańskiej części półwyspu Jukatan. W drodze zgłębimy tajemnice prekolumbijskiej cywilizacji Majów w oprawie egzotycznej jukatańskiej przyrody. Z uwagi na lokalizację większości rzadziej odwiedzanych stanowisk archeologicznych w głębi tropikalnego lasu tych dwóch światów nie da się rozdzielić. Szczególnie na południu, gdzie selwa walczy uparcie i cierpliwie każdego dnia, aby coraz głębiej pogrzebać ruiny. W drodze nie da się jednak pominąć i kolonialnego dziedzictwa Jukatanu – śladów jego krótkotrwałej, bazującej na sizalu, potęgi oraz trudnej walki o niezależność od Meksyku w cieniu niechlubnej eksterminacji Majów. Wyprawa Tajemnice Jukatanu to również dobra okazja do zapoznania się z meksykańską kulturą. Całość doprawimy bowiem smakiem wspaniałej meksykańskiej kuchni 🌴
Potrawa z kaktusów nopal i z aguacate (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Tajemnice Jukatanu – dzika przyroda Meksyku
W trakcie wyprawy zobaczymy dzikie krokodyle, flamingi, dziesiątki gatunków ptaków w stadach liczących po kilkaset sztuk. Będziemy obserwować wschody i zachody Słońca w otoczeniu dzikiej przyrody. Spotkamy małpy: są tu skoczne czepiaki i ogromne wyjce, których kłótnie przypominają ryk jaguara. Jaguary też są, ale te spotkać trudniej. Z dzikich kotów zdarzają się jeszcze pumy, margaje, oceloty i jaguarundi. Wyprawę zaczniemy od śródleśnej laguny w prywatnym rezerwacie Majów, gdzie spotkamy się z h’menem – majańskim szamanem
Wiemy gdzie Słońce wschodzi najpiękniej… ARCHEOWYPRAWY to cała masa najbardziej romantycznych miejsc na trasie 🙂 Wschód Słońca na prywatnym pomoście nad laguną Bacalar (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Następnie przejedziemy do wspaniałych rozlewisk Ría Lagartos z ogromnymi stadami flamingów, gniazdującymi tu okresowo pelikanami kanadyjskimi i licznymi przedstawicielami aż dwóch gatunków krokodyli: amerykańskich i meksykańskich. Wylądujemy na zupełnie dzikiej plaży. Następnie przejedziemy przez północną, zachodnią i południową część półwyspu, zwiedzając po drodze najciekawsze miejsca: ruiny Majów, współczesne majańskie miasteczka i kolonialne miasta z piękną hiszpańską architekturą: Valladolid, Merida, Campeche – jedyne ufortyfikowane miasto w Ameryce Środkowej, którego forty i mury wzniesiono niegdyś przeciwko piratom. Tym z Karaibów… Zobaczymy zrujnowaną hacjendę i kolorowe laguny, gdzie Majowie produkowali niegdyś sól🌴
Tajemnice Jukatanu – skarby cywilizacji Majów
Trasa prowadząca wśród małych miejscowości, dokąd nie dotarły jeszcze komercja i branża turystyczna pozwoli nam dobrze zapoznać się z meksykańską kuchnią – chilango. Jeśli chodzi o cywilizację Majów, przejeżdżając przez kilka historycznych regionów poznamy wachlarz interesujących stylów architektonicznych, jak Rio Bec, Chenes, Puuc, Styl Wschodniego Wybrzeża, czy Peten. Będziemy zwiedzać zarówno słynne stanowiska archeologiczne, jak: Calakmul, Becan i Edzna, jak mało albo zupełnie nieznane, do których wciąż jeszcze trzeba przedzierać się przez dżunglę. To miejsca, w których łatwo wcielić się w dawnych odkrywców i wciąż jeszcze czuć tutaj ducha eksploracji. Na stanowiskach tych wciąż jeszcze można wspinać się na piramidy, czego od dawna nie wolno robić w popularnych wśród turystów miejscach, jak Uxmal czy Chichen Itza
UWAGA: nasze autorskie programy bywają często kopiowane. Ponieważ zawierają wiele miejsc, do których nie docierają biura turystyczne, nie prezentujemy dokładnej trasy oraz nazw stanowisk archeologicznych w sieci
ARCHEOWYPRAWY to miejsca na stanowiskach archeologicznych, do których nie trafiają turyści… 😉 (fot: P.A. Trześniowski 2019)
Na koniec zobaczymy jeszcze jeden prawdziwy przyrodniczy fenomen, zwany wulkanem nietoperzy – co wieczór, o zachodzie Słońca miliony skrzydlatych stworzeń, należących do dziewięciu gatunków wylatują z wnętrza głębokiego leja krasowego, mieszczącego się na terenie kolejnego prywatnego rezerwatu Majów. Wyprawę zakończymy nad kolejną urokliwą laguną ☀️🌴
Pterodaktyl… 😉 ARCHEOWYPRAWY to bardzo bliskie spotkania z dziką przyrodą Meksyku i Ameryki Środkowej
Wyprawa dookoła Jukatanu jest zaplanowana na siedem dni, ale na życzenie można ją w dowolny sposób zmodyfikować. Szczególnie na południu meksykańskiej części półwyspu są setki miejsc w selwie, które warto odwiedzić, by poznać jeszcze więcej tajemnic cywilizacji Majów i sycić się dziką przyrodą. Na wyprawie przyda się strój kąpielowy i ręcznik, wygodne buty z podeszwą do chodzenia po kamieniach oraz nakrycie głowy, a w porze deszczowej (od kwietnia do grudnia) lekka peleryna. Do obserwacji ptaków warto zabrać lornetkę albo teleobiektyw. Aparat czy kamera w Meksyku przydają się zawsze. Wyprawy wokół meksykańskiej części półwyspu prowadzi Przemek Trześniowski: przyrodnik i archeolog-majanista
Wyprawy idealne dla par!! Wiemy gdzie Słońce zachodzi najwspanialej… ARCHEOWYPRAWY to cała masa romantycznych miejsc na trasie 🙂 Zachód Słońca nieopodal Rio Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2024)
Trasa nadchodzącego zaćmienia Słońca w dniu 14 października 2023. Na trasie południowo-zachodnia część półwyspu Jukatan z ruinami Majów, położonymi w dzikiej selwie (źródło: Great American Eclipse)
Zaćmienie Słońca to najbardziej niesamowity z fenomenów astronomicznych, jakie są możliwe do obserwacji na powierzchni Ziemi. Śmiało można stwierdzić, że fascynował on człowieka od zawsze. Źródłem tej ekscytacji była (po drugie) trudna, ale możliwa do wyliczenia powtarzalność zjawiska – wiedza daje władzę nad niewyedukowanym tłumem (cykl saros). Pierwszorzędną przyczyną jest jednak niesamowitość tego wydarzenia. Budzi ona podobno w ludziach atawistyczny strach. Do zaćmienia Słońca dochodzi jedynie podczas nowiu, w momencie kiedy Księżyc, naturalny satelita Ziemi, znajdzie się w syzygium – dokładnie na linii prostej pomiędzy Ziemią a Słońcem. Skoro nów jednak, zgodnie z cyklem synodycznym Księżyca, zachodzi co 29,5 dnia, dlaczego nie obserwujemy zaćmień Słońca w czasie każdego nowiu? Spróbujcie przypomnieć sobie kiedy na własne oczy oglądaliście ostatnie… Czemu zaćmienie Słońca to taka wielka rzadkość?!
Częściowe zaćmienie Słońca nad Polską – Kraków 25 X 2022 r.
Kiedy smok czai się na Słońce i Księżyc
Orbita Księżyca, niestety, jest nachylona do orbity Ziemi pod kątem nieco ponad 5˚. W efekcie Księżyc rzadko przechodzi przez syzygium w takcie nowiu. Jego stożkowy cień zbyt często mija wtedy Ziemię. Orbity Ziemi dookoła Słońca oraz Księżyca dookoła Ziemi przecinają się zatem w tzw. punktach węzłowych (zwanych głową i ogonem smoka – łac: caput draconis i cauda draconis). Do zaćmienia może dojść tylko wtedy, kiedy Księżyc znajdzie się w jednym z tych punktów (smok połyka Słońce). Daje to na powierzchni Ziemi od dwóch do pięciu zaćmień Słońca w ciągu jednego roku tropikalnego. Zważywszy niewielki rozmiar cienia Księżyca na powierzchni Ziemi oraz jej obrót dookoła osi i zmiany nachylenia, wywołujące pory roku, niełatwo załapać się na zaćmienie Słońca dwa razy w tym samym miejscu w ciągu jednego życia! Ostatnie pełne zaćmienie Słońca w Warszawie miało miejsce 28 lipca 1851 r. Kolejne wydarzy się tam dopiero 8 czerwca 2681 r. Dlatego ludzie, chcąc obserwować Księżyc połykający Słońce, podążają za Księżycem i Słońcem…
Częściowe zaćmienie Słońca nad Polską – Kraków 25 X 2022 r.
Łowcy zaćmień i turystyka umbralna
Astronomia i archeologia to nauki, które znajdują najwięcej miłośników pośród amatorów. Ja też obiema dziedzinami interesowałem się od dziecka. Na stare lata, z drugiego wykształcenia, zostałem nawet archeologiem. Na studiach zaś bardzo chętnie łączyłem archeologię z astronomią – kiedy kogoś pasjonuje architektura prekolumbijskiej Mezoameryki, nie ma w tym w gruncie rzeczy absolutnie nic dziwnego. I tak pośród książek, jakie spłodził mój ulubiony profesor od archeoastronomii, Anthony Aveni, trafiła w moje ręce In the Shadow of the Moon: The Science, Magic, and Mystery of Solar Eclipses. Z książki tej dowiedziałem się o łowcach zaćmień, którzy płacą ciężkie pieniądze za szanse obserwacji tego fenomenu. Podróżują oni statkami wycieczkowymi (najdłuższy czas trwania całkowitego zaćmienia Słońca to 7 minut 31 sekund, więc dość praktycznie jest podążać za cieniem Księżyca, przesuwającym się po powierzchni Ziemi). Zadałem sobie wtedy pytanie: skoro podróżujemy w pogoni za zaćmieniami, dlaczego nie do Meksyku i na półwysep Jukatan, który tak dobrze znam? Pomysł na wyprawę powrócił, kiedy na stronie NASA zobaczyłem trasę zbliżającego się w 2023 r. zaćmienia Słońca.
Anthony Aveni In the Shadow of the Moon: The Science, Magic, and Mystery of Solar Eclipses, Yale University Press 2017
Zaćmienie Słońca 2023 w Meksyku – miejsce akcji
Na półwyspie Jukatan zaćmienie Słońca w październiku 2023 r. będzie miało miejsce w okolicach południa. Oznacza to najdłuższy czas trwania fenomenu (źródło: Great American Eclipse)
Południowo-zachodnia część półwyspu Jukatan znajduje się na trasie nadchodzącego zaćmienia Słońca w październiku 2023 roku. Co więcej Jukatan leży w pobliżu spodziewanego geograficznego maksimum zaćmienia. Znam dobrze półwysep Jukatan, pełen wspaniałych prekolumbijskich stanowisk archeologicznych, słynących z monumentalnej architektury. Znam jego dzikie plenery – w tej części Meksyku zachowały się bowiem najbardziej rozległe obszary leśne pierwotnych lasów zwrotnikowych, selwa Majów…
Plenerem fenomenu astronomicznego – nadchodzącego zaćmienia Słońca w październiku 2023, będą monumentalne piramidy zanurzone w naprawdę dzikiej selwie. Wierzę, że niesamowicie będzie obserwować zaćmienie Słońca z wystających ponad dach dżungli szczytów majańskich piramid. Sam też zastanawiam się, w jaki sposób na zaćmienie Słońca zareaguje przyroda, w szczególności czepiaki i wyjce, jakich na wybranym przeze mnie stanowisku archeologicznym jest zwykle mnóstwo…
Czarny wyjec jukatański (Alouatta pigra) Meksyk, Jukatan, CampecheMłody czarny wyjec jukatański (Alouatta pigra) na jednym ze stanowisk archeologicznych w Campeche, Jukatan, Meksyk
Piramidy Majów
Majowie byli gorliwymi prześladowcami czasu – w ten sposób właśnie określił ich cywilizację profesor Aveni. Informacje związane z wiekiem Księżyca, czas trwania lunacji oraz jej kolejność w sześciomiesięcznych cyklach rejestrowali w swych bardzo mocno rozbudowanych zapisach kalendarycznych okresu klasycznego. Nie uważacie, że wspaniale będzie oglądać skrzące się korale Baily’ego i pierścień ognia, które można zaobserwować przy zaćmieniu, ze szczytu piramidy w jednym z ich najpotężniejszych miast? Pierścień ognia, którego możemy się spodziewać, widoczny będzie w pasie o szerokości około 200 km. Na tej trajektorii leżą jednak tylko dwa duże ośrodki Majów dopuszczone do ruchu turystycznego, z zapewniającymi perfekcyjną widoczność monumentalnymi piramidami, na których szczyty nadal można się wspiąć (w popularnych turystycznie miejscach, jak Chichen Itza czy Coba, wchodzenie na szczyty piramid jest zabronione).
Trasa przejścia umbry – cienia Księżyca przemieszczać się będzie w dużej mierze przez najbardziej dzikie tereny meksykańskiej części półwyspu Jukatan (źródło: Great American Eclipse)
Astronomowie przewidują, że całe zjawisko zaćmienia Słońca w październiku 2023 potrwa nieco ponad 2,5 godziny. Samo maksimum, gdy Księżyc znajdzie się w samym centrum tarczy Słońca, prezentując nam pierścień ognia, to zaledwie pięć minut. Antumbra – cień Księżyca, w okolicach południa będzie poruszać się z prędkością około 3 tys. km/h.
Trasa przejścia umbry z liniami czasu trwania maksimum fenomenu (źródło: Great American Eclipse)
Nie tylko zaćmienie Słońca – co jeszcze możemy robić w Meksyku?
Częściowe zaćmienie Słońca nad Polską – Kraków 25 X 2022 r.
Wyprawę na zaćmienie Słońca w Meksyku warto rozbudować o objazd meksykańskiej części półwyspu Jukatan. Wycieczka taka daje szansę na zapoznanie się z dziką przyrodą Mezoameryki. Czekają na nas dwa gatunki krokodyli (amerykańskie i meksykańskie), dwa gatunki małp (czepiaki i wyjce) i setki gatunków ptaków (w selwie żyje też pięć gatunków kotowatych: jaguar, puma, margaj, ocelot i jaguarndi, czy tapiry, ale te widuję dość rzadko). Czeka wspaniała architektura kolonialna i prekolumbijska architektura cywilizacji Majów.
Kameralna wyprawa w grupie pasjonatów
Ze względu na specyfikę wyjazdu, zakładam jego realizację po kosztach. Jestem jednak w stanie zabrać ze sobą jedynie kameralną grupę (kwestia samochodu, tańszych noclegów w dobrych, spokojnych miejscach oraz …pojemności szczytów piramid 😉 Liczę na pasjonatów, z którymi można wspólnie dzielić pasje, ludzi złaknionych mocnych wrażeń i niecodziennych przygód. Do zobaczenia na szlaku Przygody
Zapraszam do zapoznania się z relacją z wyprawy na obrączkowe zaćmienie Słońca w Meksyku 14 X 2023. Kolejne zaćmienie Słońca nad Meksykiem, tym razem całkowite, będzie miało miejsce już 8 kwietnia 2024. Kolejna wspaniała przygoda krajoznawczo-astronomiczna przed nami!!!
Chętnych na przeżycie całkowitego zaćmienia Słońca w Meksyku, w kwietniu 2024 zapraszam do kontaktu przez WhatsApp +52 984 876 1504 lub email: archeoprzewodnik@gmail.com
W pogoni za marzeniami – ARCHEOWYPRAWY ALPHADIVERS 2022 – krótki kolaż z tegorocznych zdjęć
Rok 2022 w ALPHADIVERS to m.in. nietuzinkowe archeowyprawy. Wielokrotnie objechaliśmy dookoła meksykańską część półwyspu Jukatan, odwiedzając najciekawsze spośród stanowisk archeologicznych, jak Calakmul, Palenque, Becan, Coba, Yaxchilan, Xtambo, Yaxuna, dworce regionu Rio Bec… Odwiedziliśmy najpotężniejsze piramidy na Niznach Majów w El Mirador, Nakbe, El Tintal, Wakna i Tikal w Gwatemali, porzucone w przepastnych lasach deszczowych Peten w Gwatemali. Wizytowaliśmy ważne stanowiska na Wyżynach Majów, jak Kaminaljuyu w Gwatemali i Tonina w Chiapas, czy Chiapa de Corzo poza nimi
Meksyk, Chiapas, wycieczki, polski przewodnik, zwiedzanie Meksyku z polskim przewodnikiem, Selva Lacandona, Usumacinta, ruiny Majów, Yaxchilan, Bonampak, Piedras Negras, Palenque, Lacanja, Plan de Ayutla, Lacanja Tzeltal
Potężne korzenie szkarpowe w Selwie Lakandonów – spróbujcie znaleźć uczestników naszej wycieczki 😉 (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Selwa Lakandonów to niezwykle bogaty przyrodniczo obszar nad rzeką Usumacinta w Chiapas, na pograniczu Gwatemali i Meksyku. Żyje tutaj ostatni naród Majów, który oparł się chrystianizacji. Lakandoni wciąż noszą długie włosy i tradycyjne stroje: mężczyźni białe, kobiety kolorowe. Zwykle udaje nam się mieszkać wśród nich i kosztować przyrządzanej przez nich pysznej lokalnej kuchni. Teren urozmaicony jest strumieniami, rzekami i wodospadami oraz wspaniałymi stanowiskami archeologicznymi.
Selwa Lakandonów z archeologiem
Selwa Lakandonów i ruiny Majów (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Najsłynniejsze ze stanowisk archeologicznych Selwy Lakandonów to monumentalne Yaxchilan znane ze wspaniałych płaskorzeźb, Bonampak znane z najwspanialszych majańskich malowideł i Palenque, znane z jednych z najważniejszych odkryć archeologicznych jak grobowiec Pakala Wielkiego czy grobowiec Czerwonej Królowej. Jeszcze więcej jest tu oczywiście takich mniej znanych i bardziej odludnych ruin Majów, również znanych jedynie prawdziwym fascynatom archeologii Majów. Ciekawsze z nich to Lacanja Chansayab, Lacanja Tzeltal czy Plan de Ayutla, do których znacznie trudniej jest dotrzeć, przynajmniej bez przewodnika 😉
Selwa Lakandonów przyrodniczo
Potężny okaz krokodyla Moreleta (Crocodylus moreleti) nad rzeką Rio Usumacinta, Chiapas, Meksyk (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Płynąc rzeką Usumacinta możemy spotkać naprawdę dobrze wyrośnięte krokodyle. Wśród drzew zdarzają się wspaniałe papugi – ary czerwone (guacamaya) oraz zimorodki. Są oczywiście małpy – czepiaki i wyjce, czyli oba gatunki małp występujących w Mezoameryce. Przydają się tutaj lepsze buty, ponieważ zapewniamy kilka spacerów po selwie (mezoamerykańskiej dżungli), pełnej barwnych gatunków ptaków i potężnych drzew. W lesie mamy szansę na wspaniałe gatunki ptaków, jak wielkodziobe tukany czy barwne trogony. Do jednego z ukrytych w selwie stanowisk archeologicznych dostajemy się płynąc z Lakandonami pontonem, do innego przechodząc pod malowniczym wodospadem, nad którym później będziemy mogli odpocząć i nacieszyć się życiem 🙂
Wyprawy do Selwy Lakandonów warto połączyć ze zwiedzaniem innych atrakcji dość odległego od najbliższych, obsługujących międzynarodowe loty, lotnisk stanu Chiapas. Na szczególną uwagę zasługują tu cuda natury, jak głęboki kanion Sumidero, prekolumbijska architektura San Cristobal de las Casas i stanowiska archeologiczne, jak: Chiapa de Corzo, Tenam Puente, Chinkultic czy Tonina – miejsce osławione ostatnio dzięki przypuszczeniom, że tamtejsi Majowie mogli przerabiać swych arystokratów na piłki do pok-ta-pok. Po szczegóły zapraszamy do kontaktu przez WhatsApp lub maila. Zapraszamy na archeowyprawy
Ria Lagartos (Rio Lagartos) – to jeden z największych skarbów przyrody Jukatanu i Ameryki Środkowej. Słynne rozlewiska Ria Lagartos znane były Hiszpanom jeszcze przed konkwistą półwyspu. Na mapie w wydanej w 1511 r. księdze De orbe novo (hiszp: Nowy Świat) teren ten nosił nazwę Bahía de Lagartos – Zatoka Krokodyli. Czy słusznie? Możecie sami się przekonać w trakcie Archeowyprawy.
Rio Lagartos czy Ria?
Zachód Słońca nad wodami Zatoki Meksykańskiej, nieopodal ujścia Ria Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Przed podbiciem Jukatanu istniała tutaj mała majańska osada rybacka o nazwie Hol Koben. Obecnie miejscowość ta nazywa się Rio Lagartos w odróżnieniu od rozlewisk Ria Lagartos. W 1517 r. niefortunna ekspedycja konkwistadora Francisca Hernándeza de Córdoba, pobitego przez Majów pod Champoton po drugiej stronie półwyspu, bezskutecznie szukała tu wody pitnej. Odnaleźli jedynie pelikany, flamingi i krokodyle… Bardzo dużą ilość najeżonych ostrymi zębami krokodyli…
Krokodyl meksykański (Crocodylus moreleti) na popołudniowym wypłynięciu z Rio Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Przyroda Ria Lagartos
Rozlewiska Ria Lagartos (Rio Lagartos) to wyjątkowo cenny obszar tzw. ramsaru (bagnisk, torfowisk i mokradeł). Podpada on pod tzw. Ramsar Convention z 1971 r., która postuluje ochronę przybrzeżnych estuariów, lagun, rozlewisk i mokradeł. Rezewat biosfery Ria Lagartos został powołany w 2004 r. w celu ochrony tego niezwykle bogatego przyrodniczo ekosystemu. Obejmuje on 227120 ha powierzchni, z czego 194826 ha to manglar i inne tereny podmokłe, zaś 32294 to pozostały obszar morski.
Flamingi karmazynowe na rozlewiskach Ria Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2021)
Młody krokodyl w trakcie porannego wypłynięcia z Rio Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Ptaki z Rio Lagartos
Pelikany brunatne to jeden z najczęściej spotykanych gatunków ptaków w rejonie Rio Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2022)
Ria Lagartos to teren bytowania setek gatunków ptaków, spośród których najbardziej rzucają się w oczy barwne flamingi. Flamingi to bardzo płochliwe ptaki, dlatego m.in. realizujemy aż dwa wypłynięcia, aby dać sobie szansę podejść do nich bliżej i jeśli trzeba podchodzimy dosłownie, podkradając się przez błota 😉
Wieczorami, przy zachodzie Słońca w tle, spotykamy czasem nad Ria Lagartos delfiny butlonose 🙂
Delfiny butlonose są częstymi gośćmi w ujściu Ria Lagartos do Zatoki Meksykańskiej o zachodzie Słońca (fot P.A. Trześniowski 2021)
Prócz flamingów nad Ria Lagartos (Rio Lagartos) prężą pióra drapieżniki: czarnostrzębie (Buteogallus anthracinus), karakary (Caracara sp.) i rybołowy (Pandion haliaetus), ogromne czaple białe (Ardea alba), czaple śnieżne (Egretta thula), potężne czaple modre (Ardea herodias), zwane w Meksykumorena, czaple zielone (Butorides virescens), trójbarwne (Egretta tricolor) i rdzawoszyje (Egretta rufescens) oraz tygryski nagobrode (Tigrisoma mexicanum), zwane w Meksyku el tigre.
Dławigad (Mycteria americana) – tutejsza wersja bociana nad Ria Lagartos (fot: P.A. Trześniowski 2024)
Inne gatunki brodzące to bociany – dławigad amerykański (Mycteria americana), ibisy i warząchwy. Powierzchnię wody patrolują kormorany oliwkowe (Phalacrocorax brasilianus), które potrafią znikać pod wodą na dobre kilka minut i pelikany brunatne (Pelecanus occidentalis). Niebo przecinają fregaty (Fregata magnificens). Sezonową ciekawostką są pelikany dzioborogie (Pelecanus erythrorhynchos), które dolatują tu na swój sezon lęgowy aż z Kanady.
Pelikan dzioborogi (Pelecanus erythrorhynchos) to raczej rzadkość na Jukatanie zamieszkanym przez pelikany brunatne (fot: P.A. Trześniowski 2023)
Na powierzchni wody znajdujemy też czasem pływające do góry kołami skrzypłocze (Limulus polyphemus). To bezkręgowce, które wyewoluowały jeszcze 445 mln lat temu w zamierzchłym ordowiku. Są to tzw. organizmy reliktowe. Ich błękitna krew ma istotne zastosowanie w medycynie :/
Rejsy po Ria Lagartos (Rio Lagartos) są stałym elementem programu Archeowypraw dookoła meksykańskiej części półwyspu Jukatan. Aby maksymalnie nasycić się wrażeniami i zachłysnąć przyrodą Ameryki Środkowej organizujemy w ramach jednej wyprawy aż dwa wypłynięcia!! 🙂 Nie tylko dlatego, że lubimy wschody i zachody Słońca, ale ze względu na zróżnicowaną aktywność przyrodniczą w różnych częściach dnia. Chcemy dać sobie szansę na podglądanie obu gatunków krokodyli, bliskie podejścia do flamingów oraz na delfiny. Przypadkiem są to również pory kiedy nad Ria Lagartos jest jak najmniej turystów 😉
Nie tracimy też czasu na obiekty przemysłowe, tzw. Las Coloradas – do majańskich salinas słonowodnych lagun z przepięknie wybarwioną wodą, które służyły dawnym Majom do produkcji soli będziemy mieć bliski dostęp w dalszej części wyprawy dookoła półwyspu Jukatan, np. tygodniowego objazdu => Tajemnice Jukatanu (7 dni). Po szczegóły zapraszamy do kontaktu przez WhatsApp pod numerem +52 984 876 1504. Zapraszamy na Archeowyprawy z przyrodnikiem i archeologiem
🌴
